Historia programu Joint Strike Fighter i narodziny F-35 to fascynująca podróż przez dekady planowania, projektowania oraz testów jednego z najważniejszych projektów lotniczych końca XX i początku XXI wieku.

Początki programu JSF

W połowie lat dziewięćdziesiątych Departament Obrony USA zdecydował się na stworzenie następcy dla F-16 Falcon, A-10 Thunderbolt II oraz AV-8B Harrier II, nadając projektowi nazwę Joint Strike Fighter. Wśród głównych oferentów znalazło się konsorcjum kierowane przez Lockheed Martin, konkurujące z Boeingiem i partnerami europejskimi.

Główne założenia programu

• Uniwersalne zastosowanie w różnych misjach: wsparcie lotnictwa lądowego, morskiego i piechoty morskiej.
• Zachowanie niskiej wykrywalności dzięki technologii stealth.
• Ograniczenie kosztów produkcji i utrzymania dzięki wspólnym komponentom.

W programie uczestniczyły również kraje sojusznicze: Wielka Brytania, Włochy, Holandia, Australia, Norwegia, Dania, Kanada, Turcja i Izrael, wspierając projekt finansowo i tworząc wymagania operacyjne.

Konstrukcja i innowacje techniczne

Aby skutecznie realizować założenia programu, projektanci skupili się na zaawansowanych materiałach kompozytowych oraz cyfrowym procesie projektowania. Wykorzystanie symulacji w tunelach aerodynamicznych umożliwiło optymalizację kształtu kadłuba i skrzydeł, co przełożyło się na lepsze osiągi.

Cyfrowe projektowanie i symulacje CAE przyspieszyły proces iteracji, a testy w bazach Edwards AFB i Eglin AFB pozwoliły zidentyfikować potencjalne problemy strukturalne i przeciążeniowe.

Napęd i osiągi

Wersje F-35 napędzane są nowym silnik turbofan Pratt & Whitney F135, który dzięki wysokiemu ciągowi i zaawansowanym metodom chłodzenia zapewnia doskonałe przyspieszenie i manewrowość. Warianty z wewnętrznym schowkiem na uzbrojenie zachowują pełne właściwości stealth, co czyni je trudnymi do wykrycia przez radary.

Awionika i systemy pokładowe

Zaawansowana architektura elektroniczna F-35 łączy sensory optoelektroniczne, systemy radarowe i moduły komunikacyjne. Rozwiązania te umożliwiają pilotowi pełny obraz pola walki dzięki technice fuzji danych z różnych źródeł.

Kluczowe elementy awioniki

• radar AESA AN/APG-81 o elastycznej konfiguracji emitowanych wiązek.
• Elektrooptyczny Distributed Aperture System (DAS).
• Rozbudowane łącza danych do współpracy z samolotami F-22 i systemami naziemnymi.

Warianty i adaptacje operacyjne

Program zakładał trzy główne warianty, różniące się sposobem startu i lądowania:

• F-35A – CTOL, dla USAF i partnerów lądowych.
• F-35B – STOVL, z pochylno-obracającą się dyszą, dla USMC i Royal Navy.
• F-35C – wariant pokładowy dla lotniskowców, z dużymi skrzydłami i wzmocnionym podwoziem.

Nadrzędnym celem było maksymalne ujednolicenie części i podsystemów, by obniżyć logistyczne koszty eksploatacji.

Testy, certyfikacja i systemy wsparcia

Prototypy trzech wariantów odbyły setki lotów testowych, sprawdzając zachowanie samolotów w warunkach ekstremalnych temperatur, zasięgu wykrycia radarów przeciwnika i obciążeniach manewrowych. W 2011 r. F-35A odbył pierwszy lot, a jesienią 2013 r. dołączyły wersje B i C.

Początkowo eksploatacja wspierana była przez Autonomic Logistics Information System (ALIS), który zarządzał konserwacją i planowaniem misji. Problemy z aktualizacją i integracją wymusiły opracowanie nowszego systemu ODIN (Operational Data Integrated Network).

Wdrożenie do służby i eksploatacja

W 2015 roku pierwsze F-35B trafiły do US Marine Corps, a rok później USAF przyjęły wersję A. Wkrótce potem samoloty rozpoczęły służbę w Wielkiej Brytanii, Izraelu, Włoszech, Australii i kilku innych krajach.

Użytkownicy na świecie

• Stany Zjednoczone – lotnictwo lądowe, marynarki i piechoty morskiej.
• Wielka Brytania – RAF i Royal Navy.
• Izrael – siły powietrzne.
• Włochy, Holandia, Norwegia, Dania, Japonia i Polska – program FMS.

Eksploatacja i wyzwania logistyczne

Koszty utrzymania stanowią duże obciążenie budżetowe. Szacuje się, że cena eksploatacji jednej godziny lotu F-35A to około 25 tysięcy dolarów. Intensywne szkolenia symulatorowe pomagają ograniczyć czas spędzany w powietrzu.

Główne wyzwania operacyjne

• Regularne przeglądy układów paliwowych oraz chłodzenia.
• Aktualizacje oprogramowania systemy cyberobrony i awioniki.
• Zarządzanie dostawami komponentów i części kompozytowych.

Perspektywy rozwoju i modernizacji

Program planuje długofalowe aktualizacje, aby utrzymać przewagę technologiczną. W nadchodzącym bloku Block 4 pojawią się nowe uzbrojenie precyzyjne, integracja z satelitarnymi systemami rozpoznania oraz algorytmy sztucznej inteligencji wspomagające analizę danych wywiadowczych.

Projektanci pracują również nad technologiami zdalnej diagnostyki, drukarek 3D i automatycznych systemów logistycznych, by zwiększyć samowystarczalność F-35 na polu walki.

Obszary priorytetowych modernizacji

• Nowe generacje radarów i sensorów podczerwieni.
• Zaawansowane materiały o wyższej odporności na przeciążenia.
• Integracja z systemami bezzałogowymi i satelitami rozpoznawczymi.

Rola F-35 w przyszłych konfliktach

Dzięki połączeniu multirole i technologii stealth F-35 ma odgrywać kluczową rolę w zadaniach antydostępowych, eliminując zagrożenie ze strony zaawansowanych systemów przeciwlotniczych. Wsparcie sieciocentryczne umożliwia wymianę informacji z innymi platformami, takimi jak F-22 Raptor, które często osłaniają F-35 podczas misji rozpoznawczych i uderzeniowych.

Znakomita aerodynamika i zdolność do działania w różnych warunkach operacyjnych czynią F-35 fundamentem strategii odstraszania i obrony wielonarodowych sił powietrznych w nadchodzących dekadach.